Od potworów pod łóżkiem, cieni na ścianie do pytań o przemijanie.
Krótki przewodnik po lękach rozwojowych dziecka.
Każdy z nas, rodziców, zna ten moment. Środek nocy, cisza, którą przerywa nagły tupot małych stóp i płacz malucha uciekającego przed „wielkim cieniem” na ścianie: „Mamo, tato, boję się!”. Albo to nagłe, paraliżujące pytanie rzucone tuż przed wyjściem z domu: „Mamo, czy Ty kiedyś umrzesz?”. U nas akurat padło pytanie o to, kiedy umrze babcia i czy to już ten czas.
W takich sytuacjach u rodziców pojawia się dużo emocji – od napięcia i zdziwienia, po narastający niepokój. Chcąc pomóc dziecku, w głowach rodziców często zaczynają rodzić się pytania: „Czy to normalne?”, „Czy wszystko jest w porządku?”, „Czy moje dziecko nie boi się za mocno?”.
Mam dla Ciebie niezwykle ważną i przynoszącą ulgę wiadomość: lęk jest naturalnym, a nawet bardzo potrzebnym elementem dorastania. Psychologowie nazywają te etapy lękami rozwojowymi. W takim razie pojawia się kolejne pytanie: czym są te lęki rozwojowe? Najkrócej rzecz ujmując, to naturalne, przejściowe obawy, które pojawiają się na różnych etapach życia dziecka i ściśle korelują z prawidłowym rozwojem mózgu oraz układu nerwowego. Oznacza to tylko tyle – albo aż tyle – że mózg Twojego dziecka rozwija się w zastraszającym tempie. Nowe umiejętności myślenia, percypowania rzeczywistości, rozwój wyobraźni oraz coraz większa świadomość otaczającego świata powodują, że różne rzeczy zaczynają budzić nie tylko ciekawość, ale i lęk.
Strach dziecka rzadko jest stały. Przypomina raczej sinusoidę pełną nagłych skoków i okresów wyciszenia. Ile razy w rozmowach z rodzicami w gabinecie bądź na placu zabaw słyszałam: „Myślałam, że mamy to już za sobą”, by po kilku dniach usłyszeć: „Teraz Staś boi się czegoś nowego”.
Aby pomóc Ci lepiej zrozumieć, przez co aktualnie przechodzi Twoja pociecha, i przygotować Cię na to, co przyniosą kolejne lata, przygotowaliśmy poniżej krótki przewodnik po lękach rozwojowych dziecka.
Poniższa tabela to precyzyjny drogowskaz po emocjonalnym świecie dziecka od 2. do 10. roku życia. Pokaże Ci, jakie lęki słuchowe, wizualne, przestrzenne i społeczne są całkowicie naturalne dla danego wieku, jak bardzo na przestrzeni lat zmienia się dziecięce rozumienie świata oraz kiedy wyobrażenia o potworach ustępują miejsca realnej świadomości przemijania.
Rodzicu,
jak już wcześniej wspomniałam, lęk jest naturalny na tym etapie. Warto pamiętać, że jak każda emocja – mija. Gdy Twoje dziecko doświadcza silnego napięcia i się boi – uszanuj to, uprawomocnij, nie zaprzeczaj i nie zawstydzaj. Po prostu zaakceptuj. Dziecko ma w sobie siłę, aby z Twoim wsparciem poradzić sobie z tym lękiem i zrobić kolejny krok.
Jeżeli lęk utrzymuje się na wysokim poziomie, nie zmniejsza się mimo upływu czasu oraz podejmowanych działań, a także znacząco wpływa na funkcjonowanie dziecka i rodziny – skontaktuj się ze specjalistą. Dobierze on odpowiednie narzędzia terapeutyczne, aby zaopiekować tę trudność.
| Wiek dziecka | Nazwa lęku / Kategoria lęku | Opis lęku |
| 2 lata | Lęki słuchowe, wizualne, przestrzenne i społeczne | Dziecko reaguje na głośne odgłosy z otoczenia, takie jak pociągi, ciężarówki, grzmoty, spłukiwanie wody oraz odkurzacz. Pojawiają się obawy o charakterze wizualnym związane z ciemnymi kolorami, dużymi przedmiotami i cieniami. Występują lęki przestrzenne, gdy zabawka lub łóżeczko zostaną zabrane z miejsca oraz lęk przed wpadnięciem gdzieś np. do studzienki kanalizacyjnej. Widoczne są lęki o charakterze społecznym społecznym lub separacyjnym. Warto zauważyć, ze dzieci w tym wieku często wykazują też na lęk przed nieobecnością matki w porze zasypiania oraz strach przed nagłymi zjawiskami pogodowymi, takimi jak silny wiatr czy deszcz uderzający o szyby. |
| 2,5 roku | Nasilenie lęków przestrzennych i sytuacyjnych | W tym okresie, następuje wyraźne nasilenie lęków przestrzennych. Pojawia się obawa przed ruchem, (np. przesuwaniem mebli oraz nieoczekiwanymi relacjami w przestrzeni, na przykład gdy ktoś wchodzi do domu lub zbliżają się duże obiekty). Mogą również pojawić się lęki przed pustymi, dużymi pomieszczeniami oraz przed nagłą zmianą ułożenia znanych dziecku przedmiotów (np. te klocki tu nie leżały). |
| 3 lata | Dominacja lęków wizualnych i wyobrażeniowych | W tym okresie dominują lęki wizualne. Z racji rozwoju myślenia konkretno-wyobrażeniowego, dziecko zaczyna bać się ludzi, masek, ciemności, zwierząt, włamywaczy oraz wieczornych wyjść rodziców. |
| 4 lata | Powrót lęków słuchowych, wizualnych i separacyjnych | Ponownie powracają lęki słuchowe, zwłaszcza głośne odgłosy (dziecko nasłuchuje) np. lęki dźwiękowe rozszerzają się na syreny alarmowe, odgłosy kosiarki czy nagłe szczekanie psów, a lęk przed rozłąką nasila się w kontekście dłuższego pobytu w przedszkolu. |
| 5 lat | Dominacja lęków wizualnych, egzystencjalnych i fizycznych | Dziecko odczuwa strach przed zwierzętami, złymi ludźmi, upadkiem, pogryzieniem oraz ciemnością. Towarzyszy mu silny lęk przed tym, że rodzice mogą nie wrócić. Widoczne w tym wieku również strach przed urazami fizycznymi, lęk przed lekarzami, zastrzykami, badaniami oraz postaciami kojarzącymi się z autorytetem lub zagrożeniem, jak policjanci czy pan z brodą. Jest to również początek lęków egzystencjalnych. |
| 6 lat | Silne natężenie lęków dźwiękowych, nadprzyrodzonych, przestrzennych, żywiołów i zdrowotnych | Zwiększony okres natężenia stanów lękowych. Dziecko obawia się głośnych dźwięków, świata nadprzyrodzonego z bajek, zgubienia się i brakiem powrotu do domu. Silna jest obawa przed żywiołami, takimi jak ogień, grzmot, woda i błyskawice. Pojawia się lęk, że komuś z rodziny może się coś stać, a także obawy przed skaleczeniami i krwią. Ten wiek wiąże się mocno z lękiem przed rozpoczęciem nauki w szkole, obawą przed samodzielnym zasypianiem w osobnym pokoju oraz lękiem przed porażką na forum grupy. |
| 7 lat | Ponowne nasilenie lęków wizualnych i lęki realne | Kolejna nasilona fala lęków wizualnych. Ciemność, piwnice, strychy oraz cienie mocno absorbują dziecko. Strach bywa stymulowany przez książki i bajki pełniące funkcje wzmacniające. Według współczesnych źródeł, u siedmiolatków dochodzą lęki przed realnymi zagrożeniami ze świata, o których słyszą w mediach lub od dorosłych, takimi jak wojna, włamywacze a także lęk przed brakiem akceptacji rówieśniczej i gorszą oceną przez nauczyciela. |
| 8 lat | Osłabienie lęków fantazyjnych i rozwój racjonalizacji | Następuje osłabienie lęków, jest ich mniej i są mniej intensywne. Dziecko mniej obawia się ciemności czy potworów, lepiej radzi sobie w trudnych sytuacjach i racjonalizuje obawy dzięki rozwojowi logicznego myślenia. W sieci zauważa się jednak, że lęki wyobrażeniowe ustępują miejsca obawom bardzo realnym, skupionym wokół ocen w szkole, lęku przed spóźnieniem się na lekcje czy przed odrzuceniem przez paczkę znajomych. |
| 9 lat | Dalsze osłabienie obaw i przesunięcie w stronę lęków społecznych | Utrzymuje się tendencja spadkowa w intensywności dawnych obaw. Dziecko rzadziej ulega lękom wizualnym, lepiej rozumie sytuacje i logicznie tłumaczy sobie źródła niepokoju. D Dominują lęki społeczne obejmujące lęk przed kompromitacją, byciem wyśmianym w klasie oraz lęk związany z własnymi umiejętnościami i wyglądem. |
| 10 lat | Zwiększenie lęków zoologicznych oraz powrót lęków z młodszych lat | Ponownie pojawia się duża ilość lęków. Następuje zwiększenie strachu przed dzikimi zwierzętami, jak węże. Niektóre dzieci nadal boją się ciemności, psów oraz pozostawania samemu w domu. Sieć i literatura fachowa uzupełniają ten obraz o rodzące się lęki przed nadchodzącym dojrzewaniem, lęki związane ze śmiercią i chorobami bliskich, a także o współczesny lęk przed wykluczeniem cyfrowym lub cyberbullyingiem w grupie rówieśniczej. |
Na podstawie:
„Rozwój psychiczny dziecka od 0 do 10 lat” – Frances L.Ilg, Louise Bates Ames, Sidney M.Baker.
„Moje dziecko się boi. Jak mogę mu pomóc?”, M. Lange-Rachwał.