Etiologia zaburzeń lękowych u dzieci i młodzieży – omówienie modelu rozwoju zaburzeń lękowych u dzieci S. Perini i R. M. Rapee (2014)
Model rozwoju zaburzeń lękowych u dzieci Perini i Rapee (2014) stanowi integracyjne ujęcie etiologii zaburzeń lękowych. Zakłada, że ich powstawanie jest wynikiem interakcji czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych.
Model opisuje wzajemne oddziaływanie: podatności biologicznej (czynniki genetyczne, temperament), czynników środowiskowych (relacje z opiekunami, stresujące wydarzenia), procesów poznawczych (interpretacje bodźców jako zagrażających, poczucie braku własnej skuteczności), zachowań podtrzymujących lęk (unikanie, zachowania zabezpieczające). Autorzy podkreślają, że predyspozycje biologiczne do przeżywania lęku i niesprzyjające warunki środowiskowe wpływają na rozwój struktur poznawczych oraz strategii radzenia sobie, które podtrzymują i utrwalają lęk. Opisane czynniki pozostają we wzajemnych interakcjach i mogą się wzajemnie wzmacniać lub osłabiać na różnych etapach rozwoju dziecka.
W kontekście podatności biologicznej szczególne znaczenie ma behawioralne zahamowanie, które jest wrodzoną tendencją do reagowania wycofaniem, ostrożnością i silnym lękiem w zetknięciu z nowymi bodźcami. Dzieci charakteryzujące się wysokim poziomem zahamowania behawioralnego wykazują zwiększone ryzyko rozwoju zaburzeń lękowych. Silne reakcje lękowe dziecka mogą wpływać na sposób reagowania opiekunów, np. sprzyjać nadmiernej ochronie, unieważnianiu emocji dziecka lub nasilać napięcie emocjonalnego u rodzica.
Czynniki środowiskowe, w tym ważne wydarzenia życiowe, mogą wzmacniać lub osłabiać istniejącą, wrodzoną podatność do przeżywania lęku. Do czynników zwiększających ryzyko należą m.in. kontrolujące lub nadopiekuńcze zachowania rodziców, ograniczanie samodzielności dziecka oraz uczenie się reakcji lękowych poprzez obserwację innych osób. Istotny wpływ mają również jakość relacji z rodzicami oraz doświadczenia związane z poczuciem bezpieczeństwa i dostępnością wsparcia ze strony opiekunów. Ważną rolę odgrywają także doświadczenia trudne lub traumatyczne, które wpływają na rozwój i funkcjonowanie układu nerwowego dziecka oraz na kształtowanie się jego schematów poznawczych.
Znaczenie ma to w jaki sposób dziecko przetwarza poznawczo otaczającą go rzeczywistość, m.in. jak interpretuje sytuacje oraz ocenia własne możliwości radzenia sobie z zagrożeniem. Dzieci wykazujące podatność na rozwój lęku częściej skupiają uwagę na potencjalnych zagrożeniach, interpretują niejednoznaczne sytuacje jako niebezpieczne oraz niedoszacowują możliwości poradzenia sobie w trudnych sytuacjach. Schematy poznawcze sprzyjają nasilaniu się lęku oraz utrwalaniu zachowań unikowych i zabezpieczających.
Unikanie sytuacji wywołujących lęk podtrzymuje objawy zaburzenia. Przynosi krótkotrwałą ulgę i zmniejsza napięcie, jednakże uniemożliwia dziecku zdobycie korektywnych doświadczeń. Podobny mechanizm odnosi się do stosowania zachowań zabezpieczających.
Model S. Perini i R. M. Rapee (2014) podkreśla wieloczynnikowy charakter rozwoju zaburzeń lękowych. Szczególne znaczenie przypisuje temperamentalnej podatności dziecka, która w połączeniu z niesprzyjającymi doświadczeniami środowiskowymi może prowadzić do rozwoju nieadaptacyjnych schematów poznawczych i zachowań unikowych. Unikanie sytuacji wywołujących lęk przyczynia się do podtrzymywania zaburzenia oraz wzmacnia przekonania dotyczące własnej nieskuteczności i postrzegania świata jako miejsca niebezpiecznego. W konsekwencji dziecko zaczyna interpretować także codzienne, obiektywnie neutralne sytuacje jako zagrażające.
Model wyjaśnia, dlaczego u niektórych dzieci rozwijają się zaburzenia lękowe, podczas gdy inne, mimo podobnych doświadczeń, nie wykazują takich trudności. Podkreśla, że rozwój lęku jest procesem dynamicznym, zależnym od wzajemnego wpływu cech dziecka i jego środowiska.
Literatura
- Ilg F. S., Ames L. B., Baker S. M., (2016), Rozwój psychiczny dziecka, r. 8. Lęki, GWP
- Perini, S., Rapee, R. (2014). Theoretical Foundations of CBT for Anxious and Depressed Youth, (In) Evidence-based CBT for anxiety and depression in children and adolescents: a competencies-based approach, (Eds.) E. S. Sburlati, H. J. Lyneham, C. A. Schniering, R. M. Rapee (Eds.), (pp. 97-113), John Wiley & Sons
- Radziwiłłowicz W., (2020), Zaburzenia emocjonalne (internalizacyjne), rozdział 12, w: Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży, Grzegorzewska Iwona, Cierpiałkowska Lidia, Borkowska Aneta R. (red.), Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, str. 426-434